Başkasının hatasını gören göz, kendi payına neden kör?
Başkalarının kendileriyle yüzleşmesi gerektiğine bu kadar inanan insanların, kendi yüzlerine bakmaya pek vakti olmaması tuhaf değil mi?
Kimin bencil olduğunu biliyoruz. Kimin çıkarcı, kimin kıskanç, kimin güvenilmez olduğunu da… Birinin iki cümlesinden karakterini çözüyor, tek bir davranışından bütün niyetini okuyabiliyoruz.
Kendimize gelince biraz daha anlayışlıyız.
Bizim şartlarımız var. Yaşadıklarımız var. Kimsenin bilmediği sebeplerimiz var. Zaten durup dururken de yapmadık. Öncesinde neler olduğunu bir bilseler, bize hak verecekler.
Karşı tarafın sebeplerini dinlemeye ise çoğu zaman gerek duymuyoruz. Onun ne mal olduğunu anlamışız bir kere.
Böylece herkesin kendi açısından haklı, başkasının hikâyesinde haksız olduğu ilişkiler kuruyoruz. Üstelik kendimizi sorgulamak için öğrendiğimiz kelimeler de artık hizmetimizde.
“Narsist.” “Toksik.” “Manipülatif.”
Kelimeler hazır. Onları kime söyleyeceğimiz de belli. Bir tek kendi davranışlarımızı tarif ederken başka bir sözlük açıyoruz.
İnsan kendini iyi biri olarak görmek istiyor. Bunu anlayabiliyorum. Çoğumuz kötü niyetle yola çıkmıyoruz; bazen yalnızca incinmemekten, küçülmemekten ya da kendi değerimizi korumaktan o kadar korkuyoruz ki gözümüzü kapatıyoruz.
Ama iyi biri olduğumuza inanmak, yaptığımız her şeyi iyi yapmıyor.
Birine haksızlık etmiş olabiliriz. Çıkarımızı korurken başkasının hakkını görmezden gelmiş olabiliriz. Bize güvenilerek anlatılan bir şeyi, hiç anlatmamamız gereken bir yerde söylemiş olabiliriz.
Bunları kabul etmek zor. Çünkü o zaman yalnızca davranışımızı değil, kendimiz hakkında kurduğumuz hikâyeyi de gözden geçirmemiz gerekiyor.
“Ben kimseye kötülük yapmam” derken birini incittiğimizi görmek, insanın hoşuna gitmiyor.
Tam burada gerekçeler yetişiyor imdadımıza.
“Söylemek zorundaydım.” “Ben onun iyiliğini düşündüm.” “Başka seçeneğim yoktu.” “O da bana az şey yapmadı.”
Belki gerçekten zor bir durumda kaldık. Belki karşı tarafın da hatası vardı. Ama bunlar, bizim yaptığımızı konuşmamıza neden hep engel oluyor?
Bir başkasının yanlışını açıklama biçimine “bahane” derken, kendi açıklamamıza neden hemen inanıyoruz?
Beni en çok düşündüren de insanın savunduğu değerlerle davranışları arasındaki mesafe.
Güvenden uzun uzun söz eden biri, başkasının kendisine emanet ettiği bir cümleyi rahatlıkla taşıyabiliyor. Sadakati çok önemseyen biri, kendi çıkarı söz konusu olduğunda bağlılıklarını yeniden değerlendirebiliyor. Başkasının haksızlığına sesini yükselten biri, fayda sağlayacağı bir haksızlığın karşısında sessizleşebiliyor.
Sonra da kendisini hâlâ aynı yerde görüyor: İyi insanların tarafında.
Çünkü kendisine göre bir açıklaması var.
Oysa insanın neye inandığını anlamak için söylediklerini dinlemek yetmiyor. O inancı korumak kendisine bir şey kaybettireceğinde ne yaptığına da bakmak gerekiyor.
Dürüstlüğün bedeli yokken dürüst olmak kolay. Empati de karşı tarafı anlamak, kendi haklılığımızdan biraz vazgeçmemizi gerektirmediğinde.
Asıl güç olan, “Ben onun yerinde olsaydım ne hissederdim?” diye sorup cevabını geçiştirmemek.
Çünkü bazen o cevap, kendimizle ilgili hoşumuza gitmeyen bir şey söylüyor.
Empatiyi de biraz kendi beklentilerimize göre kullanıyoruz galiba.
Bizim neden öyle davrandığımız anlaşılsın istiyoruz. Yorgunluğumuz hesaba katılsın. Kırgınlığımız görülsün. Niyetimiz bilinsin. Kırgınlık insani bir şey; ama o kırgınlığı bir zırha çevirip içeriden kimseye dokunmamak, dışarıdaki herkesi yaralamayı haklı çıkarmıyor.
Peki karşı taraf?
Onun da incinebileceği, yorulabileceği, kendince bir sebebi olabileceği ne zaman aklımıza geliyor?
Bir tartışmanın ardından kaçımız yalnızca bize söylenenleri değil, kendi söylediklerimizi de düşünüyoruz? Kaçımız “Bana bunu nasıl yapar?” sorusunun yanına “Ben ona ne yaptım?” sorusunu koyabiliyoruz?
Bunun için bütün suçu üstlenmek gerekmiyor. Kendi payımızı görebilmek yeterli.
Ama biz çoğu zaman karşı tarafın özrünü beklerken, kendi cümlelerimizin hesabını çoktan kapatmış oluyoruz.
Kusursuz insan beklemiyorum. Ben de kendimi bunun dışında tutamam. Hepimizin görmek istemediği tarafları, kendisini kolayca haklı bulduğu anları olabilir.
Yine de hata yapmakla, her hatanın ardından kendimize bir masumiyet hikâyesi yazmak arasında ciddi bir fark var.
Bir insan “Evet, bunu yaptım ve yanlıştı” diyebiliyorsa orada konuşulacak bir şey vardır. Verdiği zararı anlamaya, mümkünse gidermeye çalışıyorsa güvenin yeniden kurulabileceği bir yer açılır.
Fakat her seferinde konu dönüp dolaşıp başkasının hatasına geliyorsa, bizim davranışımız ne zaman değişecek?
Kendini tanımak biraz da insanın kendisi hakkında duymaktan hoşlanmadığı şeylere dayanabilmesi değil mi?
“Ben böyleyim” deyip devam etmekten, hangi davranışımızın kime neye mal olduğunu görmeye geçebilmek…
Belki farkındalık dediğimiz şey tam da orada başlıyor.
Herkesin kusurunu gördüğümüz bir günün sonunda, evin ışıkları kapandığında, kendi sesimizle baş başa kaldığımız o kısacık sessizlikte kendimize de şu soruyu sorabilsek: “Bugün kendime hak gördüğüm hangi davranışı, başkası bana yapsa kabul etmezdim?”