29 Ekim 1923’te cumhuriyet ilan edildi

Cumhuriyetin İlanı

29 Ekim 1923 tarihi, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde Türkiye’nin Cumhuriyet’i ilan etmesiyle yeni bir dönemin başlangıcını simgeliyor. Cumhuriyet, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu olan Atatürk’ün en önemli devrimlerinden birisidir ve bu durumu halk büyük bir coşku ile karşılamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu, 1876 yılına kadar mutlak monarşi, ardından 1876-1878 ve 1908-1918 yılları arasında meşruti monarşi ile yönetildi. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Anadolu’nun işgale uğramasının ardından, Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde halkın verdiği Milli Mücadele, Ekim 1922’de milli güçlerin zaferi ile sonuçlandı.

Bu dönemde, 23 Nisan 1920’de Ankara’da kurulan “Büyük Millet Meclisi”, 20 Ocak 1921’de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nu kabul ederek egemenliğin Türk milleti tarafından sahiplenildiğini ilan etti ve 1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı. Ülke, meclis hükümeti tarafından yönetiliyordu.

27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifası sonrasında, meclisin güvenini kazanacak yeni bir kabine kurulamaması üzerine Atatürk, Türkiye’nin yönetim şeklinin Cumhuriyet olması için İsmet İnönü ile birlikte bir yasa değişikliği önerisi hazırlayarak 29 Ekim 1923’te Meclis’e sundu.

Atatürk, Cumhuriyet ile ilgili ilk düşüncelerini 20 Temmuz 1919 tarihinde Erzurum’da dile getirmiştir. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’ndaki değişikliklerin kabulü ile Cumhuriyet, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ilan edilmiştir. Erzurum Kongresi’nde Milli Mücadele’ye katılan Vali Mahzar Müfit Kansu, hükümet şeklinin ne olacağını sorduğunda, Mustafa Kemal Paşa bu konuda; “Açıkça söyleyeyim. Şekli hükümet zamanı gelince, Cumhuriyet olacaktır.” şeklinde yanıt verdi.

Atatürk, devrimlerden önce ülkenin koşullarını uygun hale getirerek, sosyal ve siyasi alanlarda yenilikler yaptı. Cumhuriyet’in ilanında da aynı metod takip edildi. Milli Mücadele sürecinde milli irade ve hakimiyet konularına vurgu yapıldı, çalışmalar bu temel prensipler doğrultusunda gerçekleştirildi ve TBMM toplandı, kanunlar arka arkaya kabul edildi. Meclis açıldıktan sonra Cumhuriyet, uygun ortam oluşmadan seslendirilmedi, ancak uygun koşullar sağlandığında kamuoyunda tartışıldı.

29 Ekim 1923’te Meclis’te yapılan uzun toplantılar sonucunda Cumhuriyet ilan edildi. Ankara’da “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri yükseldi ve 101 pare top atışıyla Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı kamuoyuna duyuruldu. O gün, 29 Ekim tarihi henüz bayram olarak belirlenmemişti; halkın kutlama organizasyonları kendiliğinden gelişti. Ertesi yıl, 26 Ekim 1924 tarihinde çıkarılan 986 numaralı kararname ile Cumhuriyet’in ilan edilmesinin 101 pare top atışıyla ve özel bir programla kutlanması kararlaştırıldı. 1924 yılına ait kutlamalar, sonraki Cumhuriyet Bayramı kutlamalarının da başlangıcını oluşturdu.

2 Şubat 1925 tarihinde Dışişleri Bakanlığı tarafından düzenlenen bir yasa teklifinde 29 Ekim’in bayram olarak kutlanması önerildi. Bu öneri Meclis Anayasa Komisyonu tarafından değerlendirildikten sonra, 18 Nisan’da karara bağlandı ve 19 Nisan’da TBMM’de kabul edildi. “Cumhuriyet’in İlanı’na Müsadif 29 Teşrinievvel Günü’nün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun” ile 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, resmi olarak milli bayram olarak kutlanmaya başlandı. 1925 yılından itibaren, Cumhuriyet’in ilan edildiği gün ülke içinde ve dış temsilciliklerde resmi bir bayram olarak kutlanmaya devam etti.