Kıbrıs’ın Modern Tarihi ve 1974 Harekatı

Kıbrıs, Osmanlı döneminde 1571’de Venediklilerden alınmış, 19. yüzyıl sonunda ise yönetimi İngiltere’ye devredilmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında İngiltere adayı ilhak etmiş; Lozan Antlaşması (1923) ile de bu egemenlik uluslararası düzeyde kabul edilmiştir.

1950’lerde adada Yunanistan’la birleşmeyi savunan Rum milliyetçiliğinin yükselmesi, EOKA’nın şiddet eylemlerine yol açtı. Türk toplumunun savunması amacıyla 1957’de Türk Mukavemet Teşkilatı kuruldu ve adada etnik gerilim tırmandı.

Kıbrıs Cumhuriyeti ve Erimeyen Gerilim

İngiltere, Türkiye ve Yunanistan’ın garantörlüğünde 16 Ağustos 1960’ta Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu; cumhurbaşkanlığı Rumlara, cumhurbaşkanı yardımcılığı Türklere bırakıldı. Ancak yeni düzen kısa sürede etnik çatışmalarla sarsıldı. 1963’te gerçekleşen “Kanlı Noel” katliamı ve sonrasında artan saldırılar güvenlik duvarlarını ördü.

Darbe, Müdahale ve İki Harekat

Yunanistan’daki 1967 darbeyi izleyen dönemde, 15 Temmuz 1974’te Kıbrıs’ta Enosis yanlısı bir darbe gerçekleşti; Makarios devrildi. Türkiye bunu adanın anayasal düzeninin ortadan kaldırılması ve Yunanistan’a bağlanma tehdidi olarak değerlendirdi. Garantörlük haklarına dayanarak 20 Temmuz 1974’te ilk harekat başlatıldı.

Harekatın ilk aşamasında Girne ile Lefkoşa arasındaki hattın kontrol altına alınması hedeflendi; 21 Temmuz’da Girne merkez ele geçirildi ve kısa sürede Girne‑Lefkoşa koridoru kuruldu. Birleşmiş Milletler’in ateşkes çağrıları üzerine 22 Temmuz’da geçici bir duraksama yaşandı.

Diplomatik görüşmeler sonuçsuz kalınca, 14 Ağustos’ta ikinci harekat emri verildi. Bu harekatta Türk birlikleri hızla ilerleyerek Lefke, Güzelyurt, Mağusa ve Karpaz bölgelerinde kontrol sağladı. Sonuç olarak adanın yaklaşık üçte biri Türk denetimine geçti ve 16 Ağustos 1974’te nihai ateşkes ilan edildi.

Sonrası: Fiili Bölgelenme ve Yeni Yapılanma

Savaş sonrası büyük nüfus hareketleriyle adada fiilen iki ayrı yönetim ortaya çıktı: kuzeydeki Rumların büyük kısmı güneye, güneydeki Türklerin önemli bir bölümü kuzeye göç etti. 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devleti kuruldu; 15 Kasım 1983’te ise adanın kuzeyinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi. Birleşmiş Milletler gözetiminde süren müzakerelerde kalıcı bir çözüme ulaşılamadı.

Harekatın İnsanî ve Askerî Boyutu

Kıbrıs Barış Harekatı’nda yaklaşık 40 bin asker görev aldı ve harekatta 498 Türk askeri şehit oldu. Hava Kuvvetleri toplamda 1030 sorti yaptı (819 birinci harekatta, 211 ikinci harekatta). Kara unsurlarında ise 200’e yakın tank ve denizden çıkarma birlikleri kullanıldı.

Ayşe tatile çıksın parolasıyla anılan ikinci harekat emri, o dönemin diplomatik ve güvenlik koşulları içinde tarihsel bir simgeye dönüştü. Bugün Kıbrıs meselesi hâlâ bölgesel ve uluslararası politikada önemli bir gündem maddesidir.